De Nenets in Siberië

In de permanent bevroren grond van Noordwest-Siberië werd onlangs een baby mammoet gevonden. Sinds kort is de Arctische permafrost echter aan het smelten en zijn er industriële complexen verrezen om de rijke olie- en gasvelden in het gebied te exploiteren.

De nomadische levensstijl van de rendierhoedende Nenets wordt op twee manieren bedreigd – door klimaatverandering en door de grootschalige winning van grondstoffen.

Foto’s van Steve Morgan en tekst van Joanna Eede.

 
Nenets kampement, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Het Jamal-schiereiland: een veengebied dat zich uitstrekt van het noorden van Siberië tot ver boven de poolcirkel in de Kara-zee. Ten oosten van het schiereiland bevinden zich de ondiepe wateren van de Golf van Ob; ten westen de Baydaratskaya-baai die het grootste deel van het jaar bedekt is met ijs.

Jamal betekent in de taal van de Nenets het einde van de wereld; het is een afgelegen, door de wind geteisterd gebied van eeuwig ijs, grillig kronkelende rivieren en dwergstruiken waar het volk van rendierhoeders al meer dan duizend jaar leeft.

Nenet-vrouw, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

De Nenets hebben altijd al, met de wisseling van de seizoenen, dezelfde eeuwenoude migratieroutes gevolgd als hun rendieren.

In de winter, bij temperaturen die kunnen dalen tot – 50C, laten de meeste Nenets hun rendieren korstmos grazen in de zuidelijke wouden van de taigá. In de zomermaanden, wanneer de middernachtzon de nacht in dag verandert, verlaten ze de wilgen en lariksen om naar het noorden te trekken.

Tegen de tijd dat ze de bevroren wateren van de rivier de Ob oversteken en de boomloze toendra bereiken aan de oevers van de Kara-zee, hebben ze vaak al meer dan 1000 kilometer afgelegd.

Rendieren, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Tegenwoordig echter worden de migratieroutes van de Nenets verstoord door de infrastructuur die is ontwikkeld ten behoeve van de gaswinning; het oversteken van de verkeerswegen is een hindernis voor de rendieren en vervuiling zou een nadelig effect hebben op de kwaliteit van de weidevelden.

In de jaren ’90 van de vorige eeuw begonnen de voorbereidende werkzaamheden voor het zogenaamde Jamal Megaproject (een meerjaren project van het Russische Energiebedrijf Gazprom om de aardgasreserves onder het schiereiland te exploiteren). In mei 2012 zal worden begonnen met de productie van gas uit het enorme Bovanenkovo-veld. Miljarden kubieke meters gas zullen vervolgens via leidingen naar West Europa worden gepompt.

De Nenets-herder Sergei Hudi sprak onlangs met Survival International: Wat met het land gebeurt is heel erg belangrijk voor ons. We zijn bang dat door alle nieuwe fabrieken migratie niet meer mogelijk zal zijn. En als we niet meer kunnen trekken, dan kan ons volk net zo goed helemaal verdwijnen.

Nenet-rendierherder, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

De Nenets werden in het verleden al eerder met uitsterven bedreigd. Uiteindelijk wisten ze het hoofd te bieden aan zowel koloniale expansie, burgeroorlog en revolutie als ook aan de gedwongen collectivisering van het Sovjet-tijdperk. Sinds kort echter wordt hun veehoedende levenswijze opnieuw ernstig bedreigd.

In de tijd van Stalin werden de Nenets-gemeenschappen opgesplitst in zogenaamde brigades die gedwongen werden om te leven en te werken in collectieve landbouwbedrijven en dorpen (kolchozen). Iedere brigade moest belasting betalen in de vorm van rendiervlees.

Kinderen werden gescheiden van hun families en naar staatskostscholen gestuurd waar het hen verboden werd om hun eigen taal te spreken.

Na de ineenstorting van het communistische systeem vertrokken steeds meer pubers en adolescenten uit hun dorpen naar de grote stad. Deze trend heeft zich tot op heden doorgezet. Het is voor hen vrijwel onmogelijk om zich aan te passen aan een levenswijze die los staat van de cyclische levensritmen van de toendra. Velen van hen krijgen te maken met alcoholisme, werkloosheid en psychische gezondheidsproblemen.

Voor de Nenets die hun nomadische leven niet hebben opgegeven, zijn hun land en hun rendierkudden absoluut onmisbaar voor het behoud van hun sociale en culturele identiteit. Land is alles voor ons. Alles, zegt Sergei Hudi.

Nenet-herder, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Het rendier is zowel ons thuis, ons eten, onze warmte als ons vervoersmiddel, vertelt Sergei Hudi aan Survival International.

De jassen van de Nenets zijn gemaakt van rendierhuid en aan elkaar genaaid met behulp van de zenuwpezen van rendieren.

Lasso’s worden gemaakt van de spierpezen van rendieren; voor werktuigen en onderdelen van hun sleeën worden rendierbeenderen gebruikt. Hun puntvormige tenten – zogenaamde choom of mya – worden bedekt door rendierhuiden en opgehangen aan zware palen.

Iedere Nenets koestert een als heilig beschouwd rendier: dit dier mag nooit worden aangespannen en mag pas worden geslacht als het niet langer in staat is om nog verder te lopen.

Nenet-herder drinkt rendierbloed, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Rendiervlees is het belangrijkste bestanddeel van het dieet van de Nenets. Het wordt zowel rauw, bevroren als gekookt gegeten, samen met het bloed van een vers geslacht rendier dat rijk is aan vitaminen.

De Nenets eten ook vis zoals witte zalm en muksun, een zilverkleurige witvis, en in de zomermaanden verzamelen ze rode bosbessen.

Nenet-rendierherders, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Een Nenets-familie op trektocht onder een loodgrijze hemel: vrouwen bepakken de sleeën die hun bezittingen vervoeren.

’s Nachts worden de sleeën opgesteld in een halve kring rondom de choom.

Nenet-rendierherders, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Tijdens hun trektochten stuiten ze op de talloze pijpleidingen, boortorens en asfaltwegen die de toendra transformeren. Begin 2011 werd de 500 kilometer lange Obskaya-Bovanenkovo spoorweg geopend – de meest noordelijk gelegen spoorweg ter wereld.

We vragen bedrijven om bij hun exploratiewerkzaamheden ook met óns gezichtspunt rekening te houden, vertelt Sergei Hudi. En het is belangrijk dat de gaspijpleidingen niet onze toegang belemmeren tot de weidegebieden van de rendieren.

Volgens Sophie Grig, senior campagnevoerder bij Survival International, wordt het Jamal-schiereiland op de website van Gazprom omschreven als ‘een strategisch belangrijk olie- en gaswinningsgebied van Rusland’. Dit is een goede samenvatting van hun kijk op het voorouderlijke thuisland van de Nenets.

Het Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Het noordelijke poolgebied verandert in snel tempo. Omdat de gemiddelde temperatuur stijgt en de permafrost van de toendra daardoor begint te smelten, komt steeds meer CO2 en methaan – beide beruchte broeikasgassen – in de atmosfeer terecht.

En omdat het ijs vroeger in de lente begint te smelten en pas weer bevriest in een veel later stadium van de herfst, kunnen de rendieren zich steeds moeilijker voortbewegen over de sneeuwvrije toendra’s en worden de rendierherders gedwongen om hun eeuwenoude migratieroutes aan te passen. Door de stijgende temperatuur verandert ook nog eens de vegetatie op de toendra – de enige voedselbron van de rendieren.

Wetenschappers vrezen dat het vrijkomen van miljarden tonnen broeikasgassen uit de permafrost een gevaarlijk omslagpunt kan veroorzaken in het klimaatsysteem van de aarde.

Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Door het smelten van de permafrost is het water in een aantal zoetwatermeren op de toendra afgevloeid waardoor het visbestand waaruit de Nenets kunnen putten is teruggelopen.

Het smelten van het zee-ijs rondom het schiereiland heeft de poolzee toegankelijk gemaakt voor de scheepvaart. Vaarroutes in de poolzee zijn potentiële toegangspoorten voor de handelsstromen tussen Azië, Europa en Noord-Amerika. In 2011 bevoer de Russische tanker Vladimir Tikhonov (160.000 dwt) als grootste schip ooit het gehele traject van de Noordwest Passage.

Nenet-vrouw, Jamal-schiereiland, Rusland
© Steve Morgan

Om als volk te overleven kunnen de Nenets niet zonder onbelemmerde toegang tot hun weidegronden en een natuurlijk milieu dat onaangetast is door industriële vervuiling.

Het Nenets volk heeft al honderden jaren geleefd op de ecologisch kwetsbare toendra en deze als rentmeester beheerd, legt Sophie Grig van Survival International uit. Geen enkele economische of industriële ontwikkeling zou mogen plaatsvinden zonder hun toestemming en ze hebben recht op redelijke herstelbetalingen voor iedere schade die wordt aangericht.

Terwijl landen en bedrijven wedijveren om een zo groot mogelijk stuk van het Poolgebied, wetenschappers een race tegen de klok voeren om inzicht te krijgen in de veranderende natuur, en Gazprom aankondigt dat extra gasvelden op het schiereiland in 2019 klaar zullen zijn om in productie genomen te worden, nemen de zorgen van de Nenets met de dag toe.

Het rendier is ons leven en onze toekomst, zegt een Nenets-vrouw.

 

artikel delen