De Yanomami

Duizenden jaren lang ging het de Yanomami goed in de regenwouden van Zuid-Amerika.

Vandaag de dag kampen zij met het falen van de regering hen te beschermen tegen illegale indringers op hun land, gewelddadige aanvallen en ziektes.

Kom in actie ↓ Doneer →

Davi Yanomami in een Yanomami dorp, Brazilië
Davi Yanomami in een Yanomami dorp, Brazilië
© Survival

Het Yanomami volk is de grootste relatief geisoleerd levende volksstam in Zuid-Amerika. De Yanomami leven in de regenwouden en bergen van noordelijk Brazilië en in het zuiden van Venezuela.

Net als de meeste inheemse volken op het continent zijn zij waarschijnlijk ongeveer 40.000 tot 15.000 jaar geleden via de Beringstraat gemigreerd en zijn toen langzaam richting Zuid-Amerika afgezakt. Tegenwoordig zijn er 32.000 Yanomami.

Het gebied van de Yanomami in Brazilië is met 9,6 miljoen hectare twee keer zo groot als Nederland. In Venezuela leven de Yanomami in het Alto Orinoco-Casiquiare biosphere-reservaat, dat 8,2 miljoen hectare groot is. Samen vormen deze twee gebieden het grootste beboste inheemse gebied ter wereld.

Meest recente bedreigingen

Illegale goudzoekers op land van de Yanomami
Illegale goudzoekers op land van de Yanomami

Momenteel zijn meer dan 1000 goudzoekers illegaal werkzaam in het leefgebied van de Yanomami. Zij verspreiden dodelijke ziektes, zoals malaria, en vervuilen de rivieren en bossen met kwikzilver. Langs de oostelijke grens dringen ook veehouders het gebied binnen. Zij kappen het woud en gebruiken het land voor hun vee.

De gezondheid van de Yanomami gaat achteruit en ze hebben geen toegang tot essentiële medische zorg, vooral in Venezuela.

Het Braziliaanse parlement bespreekt momenteel een wetsvoorstel dat, indien het wordt aangenomen, goudwinning op grote schaal toestaat in inheemse gebieden. Dit zal uiterst nadelig zijn voor de Yanomami en andere geïsoleerd levende stammen in Brazilië.

Naar de standpunten van de Yanomami is onvoldoende geïnformeerd en zij hebben nauwelijks toegang tot onafhankelijke informatie over de gevolgen van goudwinning.

Een belangrijke woordvoerder van de Yanomami, Davi Kopenawa, tevens president van de Hutukara Yanomami Vereniging, waarschuwt voor de gevolgen: “Goudzoekers zullen enkel de natuur vernietigen. Ze zullen de stromen en rivieren vernietigen, de vissen doden, onze natuurlijke omgeving doden – en ons doden. Bovendien [zullen de goudzoekers] ziektes meebrengen die er eerder niet waren in ons gebied.”

“Ons land is ons erfgoed”Sjamaan Davi Kopenawa Yanomami spreekt over de gevolgen voor zijn volk van het wetsvoorstel voor mijnbouw.

Wat doet Survival om te helpen?

Survival steunt al tientallen jaren lang de Yanomami. Samen met de Braziliaanse NGO CCPY hebben wij een internationale campagne geleid om het gebied van de Yanomami af te bakenen. Ook hebben wij medische en educatieve zelf-hulpprojecten van de Yanomami gesteund.

Yanomami vader en kinderen
Yanomami vader en kinderen
© 1980 Victor Englebert/Survival

Ondanks herhaalde verzoeken van de Yanomami zijn de illegale goudzoekers niet door de Braziliaanse overheid verwijderd, en slagen deze er niet in de gezondheidscrisis op te lossen.

De gezondheid van de Yanomami wordt bedreigd doordat malaria en andere ziektes zich verspreiden.

Davi Kopenawa Yanomami vertelde Survival: “De Yanomami willen niet dat het nationale parlement het wetsvoorstel goedkeurt en dat de president het tekent. Wij willen deze wet niet aanvaarden.”

“Ons gebied moet gerespecteerd worden. Ons land is onze erfenis, een erfenis die ons beschermt.”

Help ons de Yanomami ondersteunen in hun strijd om hun landrechten te waarborgen en zich tegen ziektes en geweld van buitenaf te beschermen.

Indringers

De Yanomami begonnen voor het eerst geregeld contact te maken met buitenstaanders in de jaren ’40 van de vorige eeuw, toen Braziliaanse overheidsteams het regenwoud binnendrongen om de grens met Venezuela af te bakenen.

Binnen de kortste keren hadden de Braziliaanse Indian Protection Service en groepen missionarissen zich daar gevestigd. Deze toevloed aan mensen veroorzaakte de eerste mazelen- en griepepidemieën, waardoor veel Yanomami stierven.

In de vroege jaren ’70 besloot de militaire regering een weg aan te leggen door de Amazone, langs de noordelijke grens. Zonder waarschuwing vooraf reden bulldozers door de Opiktheri-gemeenschap. Twee dorpen werden weggevaagd door ziektes waar de inwoners niet tegen waren bestand.

De Yanomami lijden nog altijd door de verwoestende en blijvende gevolgen van de weg, die kolonisten, ziekte en alcohol met zich meebracht. Vandaag de dag gebruiken veeboeren en kolonisten de weg als springplank om het gebied van de Yanomami binnen te komen en te ontbossen.

Goudkoorts en genocide

In de jaren ’80 hadden de Yanomami zwaar te lijden onder het overspoelen van hun land door zo’n 40.000 Braziliaanse goudzoekers. De Yanomami werden door hen beschoten, hun dorpen werden verwoest, en zij werden blootgesteld aan ziektes waar zij niet tegen bestand waren. In slechts zeven jaar tijd stierf 20% van de Yanomami bevolking.

Na een langdurige, internationale campagne onder leiding van Davi Kopenawa Yanomami, Survival International en de CCPY (Pro Yanomami Commission), werd in 1992 het gebied van de Yanomami onder de naam ‘Yanomami Park’ afgebakend en werden de goudzoekers weggestuurd.

© Hutukara/ISA

Na de afbakening keerden veel goudzoekers echter terug naar het gebied, waar zij spanningen veroorzaakten. In 1993 vielen goudzoekers het dorp Haximú binnen en vermoorden zestien Yanomami, waaronder een baby.

Na ophef in binnen- en buitenland werden vijf goudzoekers door een Braziliaanse rechtbank schuldig bevonden aan genocide. Twee van hen zitten een gevangenisstraf uit, de anderen wisten te ontkomen.

Dit is een van de weinige keren, waar ook ter wereld, dat een rechtbank mensen schuldig heeft bevonden aan genocide.

Goudwinning op het land van de Yanomami land blijft een groot probleem. Vooral de situatie is Venezuela is zeer ernstig. De Yanomami worden al meerdere jaren blootgesteld aan vergiftiging en gewelddadige aanvallen maar de autoriteiten hebben weinig gedaan om deze problemen op te lossen.

In Brazilië zijn de landeigendomsrechten van de inheemse bevolking nog altijd niet goed vastgelegd.

De regering weigert het eigendomsrecht van de Yanomami op hun land te erkennen, al heeft zij de internationale wet – Conventie 169 van de Internationale Arbeidsorganisatie – die dit waarborgt, ondertekend. Bovendien willen velen uit de Braziliaanse gevestigde orde dat het gebied van de Yanomami verkleind wordt en opengesteld voor goudwinning, veehouderij en kolonisatie.

De situatie wordt bovendien nog verder verergerd door het feit dat het Braziliaanse leger barakken middenin het Yanomami gebied heeft neergezet, waardoor de spanningen nog verder oplopen. Door de soldaten raken Yanomami vrouwen in de prostitutie en zijn sommige met seksueel overdraagbare aandoeningen besmet.

Hoe zij leven

© Dennison Berwick/Survival

De Yanomami leven in grote, ronde gemeenschapshuizen. Sommige van deze yanos of shabonos kunnen tot vierhonderd mensen huisvesten. Het open middengedeelte wordt gebruikt voor rituelen, feesten en spelen.

Elk gezin heeft een eigen haardvuur waar overdag eten wordt bereid. ’s Nachts worden hangmatten vlakbij het vuur gehangen, dat voor de warmte de hele nacht brandend wordt gehouden.

De Yanomami geloven sterk in de gelijkheid van mensen. Elke gemeenschap is onafhankelijk en de Yanomami erkennen geen ‘opperhoofden’. Besluiten worden alleen op basis van consensus genomen, vaak na langdurig overleg, waarbij iedereen aan het woord komt.

Taken worden verdeeld tussen vrouwen en mannen, zoals bij de meeste stammen in de Amazone. Mannen jagen op wild, zoals pekari’s (navelzwijnen), tapirs, herten en apen, waarbij vaak curare (een plantenextract) wordt gebruikt om hun prooi te vergiftigen.

© Fiona Watson/Survival

Ook al is maar 10% van wat de Yanomami eten van de jacht afkomstig, wordt jagen door de mannen als de meest prestigieuze vaardigheid beschouwd. Vlees wordt door iedereen hoog gewaardeerd.

Een jager eet nooit het vlees van eigen jacht. Hij zal het verdelen onder vrienden en familie en krijgt dan van een andere jager vlees voor zichzelf.

Vrouwen verzorgen de moestuinen en akkers waar een stuk of zestig verschillende gewassen worden verbouwd, die 80% van hun voedsel uitmaken. Zij verzamelen ook noten, schaaldieren en insectenlarven. Wilde honing is zeer kostbaar en de Yanomami verzamelen vijftien verschillende soorten.

Yanomami jongen
Yanomami jongen
© Claudia Andujar/Survival

Zowel mannen als vrouwen vissen en gebruiken daarbij timbó, oftewel vissengif, bij de gemeenschappelijke vistochten. Groepen mannen, vrouwen en kinderen stampen klimplanten fijn en leggen deze in het water. Het vocht uit de planten verdooft de vissen, die boven komen drijven en in manden worden opgeschept. Alleen al om vissen te vergiftigen gebruiken de Yanomami negen verschillende soorten klimplanten.

De botanische kennis van de Yanomami is enorm en zij gebruiken 500 plantensoorten als voedsel, als medicijnen, om huizen mee te bouwen en om andere dingen van te maken. Zij voorzien deels in hun onderhoud door te jagen, te verzamelen en te vissen, maar verbouwen daarnaast ook gewassen in grote tuinen, die in het bos zijn aangelegd. Omdat de grond in de Amazone niet erg vruchtbaar is, wordt om de twee à drie jaar een nieuwe tuin elders aangelegd.

Sjamanisme en feesten

Het geestenrijk maakt onlosmakelijk deel uit van het leven van de Yanomami. Elk dier en elke steen, boom en berg heeft een geest. Sommige geesten zijn boosaardig, vallen de Yanomami aan of veroorzaken ziekte.

Je ziet dingen, je droomt, je kent de xapiripë (geesten). Sjamanen kunnen de ziektes van de bossen genezen. Davi Kopenawa over sjamanisme

Sjamanen oefenen controle uit over deze geesten door een hallucinogene snuifpoeder te inhaleren dat yakoana heet. Door de trance-achtige visoenen ontmoeten zij de geesten, ofwel xapiripë. Davi Kopenawa, een sjamaan, legt uit:

Yanomami sjamaan
Yanomami sjamaan
© Claudia Andujar/Survival

“Alleen de mensen die de xapiripë kennen, kunnen ze zien, want de xapiripë zijn erg klein en helder als licht. Er zijn vele, vele xapiripë, duizenden xapiripë, net sterren. Ze zijn prachtig, versierd met papegaaienveren en geschilderd met urucum (oftewel annatto, een soort kleurstof) en anderen hebben oraikok. Weer anderen dragen oorbellen en gebruiken zwarte verf, dansen ontzettend mooi en zingen op allerlei manieren.”

Zoals gebruikelijk bij jager-verzamelaars en zwerflandbouwers zijn de Yanomami over het algemeen minder dan vier uur op een dag kwijt aan het voorzien in hun materiële behoeften. Vrije tijd en tijd voor sociale activiteiten hebben zij daarom in overvloed.

Bezoeken over en weer tussen gemeenschappen komen veelvuldig voor. Er worden voor allerlei gelegenheden ceremoniën gehouden, zoals bij de oogst van de vruchten van de perzikpalm en bij de reahu, een feest dat gehouden wordt om een overledene te herdenken.

De toekomst

De Yanomami geloven stellig in gelijkheid. Alle gemeenschappen zijn onafhankelijk van elkaar en er zijn geen ‘stamhoofden’. Besluiten worden op basis van consensus bereikt, vaak na lang overleg waarin iedereen aan het woord komt.

© Hutukara

In 2004 kwamen Yanomami uit elf regio’s in Brazilië bijeen om een organisatie te vormen die voor de eigen rechten opkomt en zelfhulpprojecten opzet. Deze organisatie noemden ze Hutukara, oftewel ‘het deel van de hemel waaruit de aarde werd geboren’.

Hun toenemend contact met buitenstaanders bracht de Yanomami ertoe om samen met een Braziliaanse NGO, CCPY, een Yanomami onderwijsproject te starten. Een van de voornaamste doelen is om de gemeenschappen kennis van hun rechten bij te brengen.

Er worden trainingen gegeven aan Yanomami onderwijzers, die de kinderen in de gemeenschappen leren lezen, schrijven en rekenen. Andere Yanomami worden geschoold als gezondheidswerkers door de gezondheidsorganisatie Uhiri.

In 2004 werd de gezondheidszorg van de Yanomami echter overgenomen door de nationale gezondheidsorganisatie FUNASA van de Braziliaanse regering. Sindsdien wordt het chaotische gezondheidssysteem in toenemende mate door de Yanomami gehekeld.

De Yanomami in Venezuela stichtten in 2011 hun eigen mensenrechtenorganisatie, Horonami.

Kom in actie voor de Yanomami

Ook jij kan rechtstreeks bijdragen aan het verbeteren van de levensomstandigheden en de toekomstperspectieven van de Yanomami.