Terminologie

Er zijn verschillende zeer uiteenlopende begrippen om de bevolkingsgroepen te beschrijven die bekend staan als ‘inheemse stammen’ en ’inheemse volk(er)en’. Vrijwel alle termen zijn problematisch; geen enkele is echt bevredigend:

Inheems

Het woord inheems is afgeleid van het Middelnederlandse ‘heem’ of ‘heim’ (zie ook heimelijk, geheim) wat woonplaats, schuilplaats, erf of dorp betekend. Met als kernbetekenis: vertrouwd, intiem, afgeschermd.

Inheemse volken zijn afstammelingen van bevolkingsgroepen die zich eerder in een bepaald gebied hebben gevestigd dan de dominante bevolkingsgroep. Ze zijn deels als inheems identificeerbaar door hun afkomst, deels door bijzondere kenmerken die hen doet onderscheiden van de mensen die zich later vestigden, zoals taal en levenswijze, en deels doordat ze zichzelf als zodanig identificeren.

Er bestaat geen eenduidige definitie van inheemse volken, maar het begrip ‘inheems volk’ wordt tegenwoordig voornamelijk gebruikt om een groep aan te duiden die de controle over hun land hebben moeten overdragen aan later gearriveerde groepen; ze worden overheerst door anderen. In deze context heeft afkomst minder gewicht dan politieke perceptie.

Inheems wordt ook vaak uitgedrukt als ‘oorspronkelijk’: oorspronkelijk volk, oorspronkelijke bevolking.

Volk

Een volk is een afzonderlijk herkenbare samenleving. Vaak wordt de term gebruikt als synoniem van natie, zoals in ‘het Nederlandse volk’, ‘het Marokkaanse volk’. Maar in feite leven er vaak meerdere volken binnen de grenzen van een land. Zo kunnen we zeggen dat de Belgische bevolking uit drie volken bestaat: Vlamingen, Walen en Duitsers (Duitstalige Belgen).

De wereldbevolking is verdeeld in talloze volken, ieder met hun eigen bijzondere kenmerken – ofwel ‘merktekens’ – die erop wijzen dat de leden behoren bij een groter geheel. Een van de duidelijkste ‘merktekens’ is een gemeenschappelijk gedeelde taal en identiteit.

Het meervoud van volk is volken of volkeren.

Stam

Een stam is een afzonderlijke groep mensen die voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van hun land, grotendeels zelfvoorzienend leven en niet geïntegreerd zijn in de dominante samenleving. ‘Inheemse stam’ is de term die het meest gebruikt wordt door het grote publiek. Een minder gangbare term is ‘tribaal volk’, afgeleid van het Engelse ‘tribal people’.

Wereldwijd leven naar schatting 150 miljoen mensen in stamverband, en vormen zo ongeveer 40 procent van alle inheemse mensen. Hoewel bijna alle in stamverband levende volken ook inheems zijn in het gebied waar ze nu leven, zijn enkele dan niet.

Op dezelfde manier vallen niet alle inheemse volken onder de definitie ‘inheemse stam’: de Quechua en Aymara in het Andesgebergte bijvoorbeeld, vormen de meerderheid van de plattelandsbevolking in Ecuador, Peru en Bolivia en zijn veelal geïntegreerd in de economie van deze landen.

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen ‘inheemse volken’ en ‘inheemse stammen’ omdat de tweede groep een bijzondere status hebben in het internationaal (publiek)recht. Ook kampt de tweede groep met aanvullende problemen naast de problemen waarmee de eerste groep wordt geconfronteerd.

Stammen worden, vooral in antropologische kringen, ook wel ‘volksstammen’ genoemd.

Ongecontacteerd, niet-gecontacteerd, geïsoleerd

Dit zijn bevolkingsgroepen die geen vreedzaam contact hebben met de dominante samenleving, oftewel ‘de buitenwereld’. Er zijn wereldwijd ongeveer 100 ongecontacteerde stammen. Vaak worden deze bevolkingsgroepen beschreven als ‘geïsoleerd’, maar deze definitie is minder nauwkeurig. Niet alle ongecontacteerde groepen leven ‘geïsoleerd van de dominante samenleving’ – en niet alle afgelegen levende gemeenschappen hebben ‘geen contact met de dominante samenleving’.

Lees meer over ongecontacteerde stammen.

Enkele termen die verwijzen naar een specifieke plaats:

Aboriginal, autochtoon, inboorling, inlander, ‘native’

Al deze termen zijn synoniem met ‘inheems’.

‘Aboriginal’ is de meest gebruikte term voor de inheemse bevolking van Australië.

‘Autochtoon’ wordt vrijwel alleen in India gebuikt, met betrekking tot de inheemse bevolking van de Andaman- en Nicobareilanden. In Nederland wordt het woord gebruikt voor iemand waarvan beide ouders in Nederland zijn geboren.

‘Inlander’ of ‘inboorling’ is in de meeste landen in onbruik geraakt vanwege de negatieve (koloniale) connotatie. In Canada en in de Verenigde Staten wordt het Engelse equivalent ‘native’ echter nog steeds gebruikt om de inheemse bevolking aan te duiden, ook door henzelf: Native American.

Adivasi

In India bevindt zich de grootste concentratie inheemse stammen ter wereld. Ze maken bijna 9% van de totale bevolking uit. ‘Adivasi’ is een term die gebruikt wordt voor een groot aantal van deze stammen.

Amerindiaan

Amerindianen zijn de inheemse volken van Noord- en Zuid Amerika. Deze term is veelal in onbruik geraakt, hoewel het woord nog steeds gebruikt wordt in Guyana om de inheemse bevolking van dat land aan te duiden.

Basarwa

Dit is de benaming voor de Bosjesmannen of Bushmen in de Setswana taal van Botswana. (De term ‘San’ wordt niet gebruikt in Botswana). Het woord ‘Basarwa’ is pejoratief, dat wil zeggen dat het een negatieve ondertoon heeft.

Bosjesmannen of Bushmen

Dit is een collectieve term om honderden, wellicht zelfs duizenden stammen te beschrijven die de enige bewoners van zuidelijk Afrika waren tot aan de komst van grotere volken uit het noorden. Er zijn een groot aantal verschillende groepen Bosjesmannen, ieder met een eigen taal en een andere naam voor zichzelf. Hierdoor bestaat er geen consensus over een algemene aanduiding voor deze volken. In feite bestaat er geen algemeen aanvaarde benaming voor alle Bosjesman-stammen die neutraal is, zonder negatieve betekenis.

De term komt uit het Nederlands/Afrikaanse ‘Bosjemans’ of ‘Bossiesmans’, met de betekenis van ‘struikrover’ of ‘bandiet’, die gebruikt werd sinds het eind van de 17de eeuw. Veel later pas verengde de betekenis van dit woord zich tot het volk dat we nu Bosjesmannen noemen.

Survival International maakt om twee redenen gebruik van de term Bosjesmannen (Bushmen). Ten eerste omdat we verschillende Bosjesmannen hebben gevraagd hoe ze zelf genoemd willen worden. Over het algemeen zeiden ze dat wanneer ze Engels spreken ze de voorkeur geven aan ‘Bushman’ boven Basarwa of San. Ten tweede omdat deze term het meest herkenbaar is voor het grote publiek, wat van wezenlijk belang is bij het verspreiden van informatie over hun situatie.

Eskimo

Een term die vroeger werd gebruikt om de Inuit te beschrijven. Het gebruik van het woord ‘Eskimo’ werd verworpen vanwege het idee dat het een geringschattende betekenis had.

First Nations

Een uitdrukking die in Canada wordt gebruikt voor de inheemse volken in dit land.

Indiaan

Wordt gebruikt voor de inheemse bevolking van beide Amerika’s. De naam is het gevolg van een vergissing van Columbus die bij aankomst in het Caribische gebied meende dat hij helemaal naar Oost Azië (Oost Indië) was gevaren. Sommigen vinden dat ‘Indiaan’ een negatieve connotatie heeft, maar de term wordt in grote delen van beide Amerika’s door de inheemse bevolking zelf gebruikt, met name in de Verenigde Staten en in Brazilië. Ook in dit geval gebruikt Survival International deze term omdat deze het meest herkenbaar is voor het grote publiek.

Inuit

Inuit is tegenwoordig de meest gebruikelijke term voor de volken die vroeger ‘Eskimo’ werden genoemd. Inuit is de naam waar ze zichzelf in het grootste deel van het Noordpoolgebied mee aanduiden, hoewel het minder gebruikt wordt in Alaska en Siberië, deels omdat een meer technische definitie van Inuit een aantal andere inheemse volken van Alaska uitsluit.

Negrito

Een collectieve term voor de negroïde stammen in Azië.

Pygmeeën

Verzamelbegrip dat doorgaans verwijst naar verschillende jager-verzamelaarsvolken in het stroomgebied van de Congo en Centraal Afrika die een klein postuur hebben. Ze worden algemeen beschouwd als de inheemse volken in dit gebied. Hoewel de term door sommigen beschouwd wordt als denigrerend, bestaat er net als bij de Bosjesmannen geen andere term om de talloze verschillende Pygmee-volken in één noemer te vangen, en sommige gemeenschappen hebben de term gekozen om naar zichzelf te verwijzen.

‘Pygmy’ wordt ook soms gebruikt om enkele negroïde Aziatische stammen aan te duiden, hoewel dat in deze context een denigrerende betekenis kan hebben.

Roma, Romani

De Roma voeren hun oorsprong deels terug naar bevolkingsgroepen die vanuit India naar het Midden Oosten trokken, en vervolgens door naar west Europa waar ze in de 15de eeuw aankwamen. Hoewel ze geen inheemse Europeanen zijn en ook niet binnen de definitie van ‘stam’ vallen, worden ze vaak betrokken bij discussies over inheemse aangelegenheden omdat ze te maken hebben met dezelfde problemen als die van inheemse en in stamverband levende volken.

Roodhuid

Een wegens de racistische ondertoon in onbruik geraakt woord om Noord Amerikaanse Indianen mee aan te duiden.

San

Een woord dat sinds de jaren ‘70 vooral gebruikt wordt door antropologen die de impliciete geringschatting en seksistische inslag van het woord ‘Bosjesman’ willen vermijden. Helaas wordt ook dit woord beschouwd als pejoratief.

Levenswijzen:

Jager-verzamelaars

Stammen die leven van de jacht op wild en vis en van het verzamelen van planten die grotendeels in de natuur voorkomen (en dus niet worden geteeld). Geen enkele definitie over levenswijzen is echter eenduidig: sommige jager-verzamelaars scheppen gunstige voorwaarden voor planten om in hun omgeving te groeien, en sommige stammen houden naast het jagen en het verzamelen ook enkele stuks vee.

Nomadische of semi-nomadische volken

Met deze termen probeert men de tijdsduur te definiëren die een stam besteedt op een plaats voordat verder wordt getrokken: semi-nomadische volken verplaatsen zich minder vaak dan nomadische volken. De trekpatronen van nomaden lijken voor buitenstaanders willekeurig, maar ze trekken niet doelloos rond. Oude kampeerplaatsen worden opnieuw betrokken en vaak is sprake van een seizoensgebonden cyclus om te kunnen profiteren van voedselbronnen die op verschillende tijdstippen beschikbaar zijn. Met behulp van natuurlijke markeringen weten (semi) nomadische stammen exact hun locatie te bepalen.

Veehoeders / Pastorale of herdersvolken

Vee-hoedende volken of herdersvolken leven doorgaans op een dieet van grotendeels zuivelproducten en vlees dat verschaft wordt door hun dieren. Herdersvolken worden vaak omschreven als nomaden of semi-nomadische volken.

Zwerflandbouw

Zwerflandbouw is een kleinschalige vorm van wissellandbouw waarbij een stuk grond wordt vrijgemaakt (meestal door het in brand te steken) en, na enkele jaren te zijn gecultiveerd, wordt verlaten zodat de natuurlijke begroeiing weer terug kan keren. Lange tijd hebben talloze overheden geprobeerd om een eind te maken aan zwerflandbouw, ook wel aangeduid met de geringschattende term ‘slash-and-burn’ (hak-en-brand), vanuit de misvatting dat deze methode ontbossing bevordert.

Diversen:

Cultuur

Zowel ‘cultuur’ als ‘traditie’ zijn termen die zwanger zijn van vooroordelen – vaak veronderstellen ze iets dat statisch en onveranderlijk is, gericht op het verleden. Hoewel cultuur vaak wordt omschreven als een oppervlakkige oriëntatie op het verleden, is het in feite simpelweg gedrag dat het gevolg is van kenmerken die de ene bevolkingsgroep doen verschillen van de andere. Zoals ieder individueel mens voortdurend verandert, zo veranderen ook culturen en tradities. Soms is er sprake van een snelle en zichtbare verandering en soms hebben de veranderingen juist een meer verborgen en trager karakter.

Modern(iteit)

‘Modern’ of ‘moderniteit’ betekent letterlijk ‘betrekking hebbend op het heden’, oftewel hedendaags. ‘Moderniteit’ wordt echter regelmatig gekoppeld aan industrialisering. Samenlevingen die vandaag in stamverband leven zijn even modern (hedendaags) als geïndustrialiseerde samenlevingen. Opmerkingen zoals ‘De Ayoreo werden geconfronteerd met de moderne wereld’ zijn daarom misleidend: zij maken zelf deel uit van de moderne wereld! De BBC heeft daarom richtlijnen opgesteld bij het filmen van inheemse stammen om te voorkomen dat bevolkingsgroepen die geen industrialisering kennen verward worden met mensen die niet deel uitmaken van de 21ste eeuw.

Natuurvolk

De benaming natuurvolk verwijst naar een volk dat in een niet-geïndustrialiseerde omgeving leeft. Hoewel het begrip ‘natuurvolk’ op de nabijheid van de natuur in hun levenswijze duidt, wordt er in het woord ook de onuitgesproken suggestie gewekt dat dergelijke gemeenschappen generaties-lang onveranderd zijn gebleven en als zodanig ‘achtergebleven’ in hun ontwikkeling. (Zie ook ‘Primitief’).

Prehistorisch

Deze term wordt vaak, zelfs door mensen die het goed bedoelen, gebruikt om in stamverband levende volken te beschrijven. Door het gebruik van deze term wordt de verkeerde suggestie gewekt dat deze stammen zijn blijven stilstaan in de tijd en nog altijd leven zoals onze voorouders dat deden. In werkelijkheid veranderen en ontwikkelen alle samenlevingen zich voortdurend, al gebeurt dat uiteraard niet op dezelfde manier. Inheemse stammen leven in dezelfde tijd als ieder ander. Beweringen dat ze op een prehistorische manier leven, geven voeding aan het soort racistische en vernederende stereotypen die sinds mensenheugenis zijn gebruikt om hun vernietiging te rechtvaardigen.

Primitief

Het is onacceptabel om welk volk dan ook aan te duiden met de term ‘primitief’, een racistisch begrip dat sinds de koloniale tijd gebruikt is om te verwijzen naar inheemse stammen. Als stammen worden omschreven als ‘primitief’, dan wordt daarmee gesuggereerd dat ze ‘niet ontwikkeld’ zijn, en dat heeft ernstige gevolgen voor hun welzijn. Regelmatig maken regeringen en overheden gebruik van het misleidende idee dat inheemse stammen ‘primitief’ zouden zijn, zodat ze hen van hun land kunnen verwijderen en de daar aanwezige natuurlijke rijkdommen beschikbaar kunnen maken voor anderen.

Stenen tijdperk

Het stenen tijdperk is een term die door archeologen en historici wordt gebruikt om de (prehistorische) periode aan te duiden die voorafging aan het bronzen tijdperk. Indien men hedendaagse mensen of volken omschrijft als van of uit het ‘stenen tijdperk’, dan wordt hiermee gesuggereerd dat het levende vertegenwoordigers betreft van een vroeger ontwikkelingsstadium. Dit is verkeerd: alle samenlevingen ontwikkelen zich en veranderen. Dit soort misvattingen zijn gevaarlijk en kunnen gebruikt worden om mensenrechtenschendingen te rechtvaardigen (zie ‘Primitief’).

Zelfs als men de term gebruikt om aan te geven dat de stam ‘gebruik maakt van stenen werktuigen’ is dit een misvatting. Geen enkele stam waar ook ter wereld beperkt zich tegenwoordig tot stenen werktuigen: alle kunnen beschikken over metalen werktuigen die tot hen komen via handel met andere stammen. In de 21ste eeuw bestaan geen stammen uit het stenen tijdperk.

Traditie

Zie ‘Cultuur’